"Het Congopanorama 1913 - Koloniale illusie doorprikt", fake news avant la lettre (★★★★☆)

TERVUREN - In het AfricaMuseum loopt nog tot 27 september de beklijvende tentoonstelling omtrent een enorm Congopanorama van 115 meter bij 14. En wie dacht dat fake news een fenomeen van de laatste jaren is, zal verrast opkijken wanneer zich voor zijn of haar ogen vooral nepnieuws ontvouwt, In dit geval bestemd voor de Wereldexpo in Gent in 1913. Dat enorme panorama en alles daar omheen openbaarde nogal wat fake news op die expo in de Arteveldestad. '

De deconstructie die het AfricaMuseum van het schilderij maakt, scherp als een fileermes, doet naar adem happen', luidt het. De expositie in Tervuren is een ware must see.

De opdracht kwam destijds van het ministerie van Koloniën. Met een forse beurs werden de kunstenaars Alfred Bastien en Paul Matthieu negen weken op expeditie naar Congo gestuurd. Dat was in 1911, niet zo lang nadat de door Leopold II bestuurde Congo Vrijstaat over was gegaan in een Belgische kolonie. Er viel een reputatie goed te maken – de internationale aantijgingen tegen de wandaden van de koning waren niet mals geweest. De Wereldexpo van 1913 in Gent was dé gelegenheid om groots uit te pakken met de ‘goede werken’ van de kolonie.

Virtual reality

Het Congopanorama, het gigantische olieverfschilderij in cirkelvorm, werd het pronkstuk van de expo. 'Bezoekers betraden het via een loopbrug en werden omgeven door een machtig landschap. Het effect was vergelijkbaar met dat van virtual reality. Congo lag letterlijk aan je voeten, zo leek het. Zo’n 250.000 bezoekers kwamen langs', klinkt het. Voor de kunstenaars Bastien en Matthieu werd een opgelegd parcours uitgestippeld dat ze nauwgezet moesten volgen. Zo waren ze in Congo van hot naar her gestuurd, van het ene koloniale bureau naar het andere. 'Wat ze in kaart brachten, was het gebied tussen Matadi en het huidige Kinshasa. Hun eindproduct werd een pastiche van aan elkaar geplakte landschappen. Matadi en omgeving, de watervallen van de Mpozorivier, het tropische woud: plaatsen die 400 kilometer van elkaar liggen, werden samengeperst. Alleen al geografisch is het Congopanorama een fictieve constructie', aldus de samenstellers van de lopende tentoonstelling in het Africamuseum.

Boodschap

Het moest ook een duidelijke boodschap overbrengen, zegt Maarten Couttenier, die met een uitgebreid team de tentoonstelling in het AfricaMuseum samenstelde. 'Onderaan het tafereel werden de Congolezen voorgesteld als primitieven. Jacht, veeteelt, visserij, een markt met landbouwproducten en een dorp met strooien daken maakten deel uit van hun biotoop. Een niveau hoger zag je de erfenis van het kolonialisme, met bruggen, stoomboten, een kerk en een bakstenen dorp. Overal vind je die tegenstelling: lianenbrug tegenover stalen brug, dragers tegenover de trein.'

Komen niet aan bod: de manier waarop Congo een wingewest werd, met oorlog en dwangarbeid. 'De minder fraaie werkelijkheid mocht blijkbaar niet aan bod komen. De kunstenaars maakten foto’s, weten we uit recent onderzoek, van onder meer geketende gevangenen. Op doek duiken ze op, maar zonder hun ketens', aldus de samenstellers. Het panorama is helemaal volgens een koloniale logica bedacht, zegt Leen Engelen van Luca School of Arts, dat in 2022 een digitaliseringsproject opzette. 'De propagandamachine, met de weldaden die België in Congo had binnengebracht, werkte op volle toeren. Al snel beseften we dat een kritische lezing nodig was, een presentatie met een tegenboodschap'.

Kanon

'Het Congopanorama was maar twee keer te zien, tijdens de Expo’s van 1913 en 1935', luidt het. 'Daarna verdween het uit de belangstelling en belandde het opgerold in Tervuren. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het beschadigd door Duitse troepen die vermoedden dat er een kanon in de rol verstopt zat. Een restauratie voor Expo 58 zat er niet meer in, wegens te duur. Intussen wordt het doek bewaard in een loods van het War Heritage Museum, waar in 2022 het digitaliseringsproject plaatsvond'.

Het AfricaMuseum toont een verkleinde reproductie van het bewuste panorama. 'Ze bevat meteen ook een ingebouwde dissonant, een tegenstem bij alle propaganda. Hier klinken de vergeten stemmen, in liederen die in het noordoosten van Congo gezongen werden. De vroege opname dateert uit 1911, maar raakte nooit ontcijferd. Een onderzoeksgroep trok naar de regio en ontdekte dat het niet om ‘arbeidsliederen’ gaat, zoals eerst beschreven, maar om klaagzangen en protestsongs. De Congolezen bezongen er hun trieste lot, zonder dat de koloniale overste dat besefte'.

'Het Congopanorama werd uiteindelijk een groot succes op de Expo van 1913', lees je er op een van de pancartes. 'Scholen kregen regelmatig gratis toegang. De massale verkoop van postkaarten verspreidde de propagandabeelden, zelfs na de wereldtentoonstelling. Het panorama verankerde een ideële visie van Congo in de collectieve verbeelding, vaak los van de realiteit zoals de congolezen die beleefden'.

De expositie Het Congopanorama 1913 - Koloniale illusie doorprikt, verrast, pakt je in, verduidelijkt een hoop, is recht voor de raap. Je komt er enigszins door elkaar geschud naar buiten. 'Hebben we dan echt niets geleerd?' gonst het door je hoofd. Dat het getoonde toch enige belangstelling geniet, stemt je evenwel blij. Met tekst en beeld wordt op een erg toegankelijke manier verteld hoe het er in Congo van toen aan toe ging. Neem er je tijd en laat je onderdompelen. En vergeet niet dat het thema nog lang in je kleren zal blijven zitten. Dat je geen spijt van het bezoek zal krijgen.

Bronnen: Het Congopanorama 1913. Koloniale illusie doorprikt.

Foto's & repro's © Michel Van Mullem

AfricaMuseum, Tervuren, tot 27/09/2026

Het oorspronkelijke idee voor deze tentoonstelling kwam van het onderzoeksprojectteam “Decolonising the Panorama of Congo: A Virtual Heritage Artistic Research”, gefi nancierd door FILMEU_RIT. Dit team digitaliseerde het Congopanorama en presenteerde de tentoonstelling Panorama of Congo. Unrolling the Past with Virtual Reality, samengesteld door Victor Flores, Ana David Mendes, Linda King en Leen Engelen, in het Nationaal Museum voor Natuurgeschiedenis en Wetenschap in Lissabon van februari tot juni 2024.